सोचेर खाऔं, अरुका लागि बचाऔं

This post has already been read 123 times!

मैना धिताल

संयुक्त राष्ट्रसंघ खाद्य तथा कृषि संगठन ९एफएओ० को पछिल्लो तथ्यांकले विश्वको कुल खाद्यान्न उत्पादनको एक तिहाइ अर्थात १ अर्ब ३० करोड टन हरेक वर्ष खेर जाने गरेको अनुमान गरेको छ । जबकि विश्वमा सात जनामध्ये हरेक एकजना मानिस पेटभरि खान नपाएर भोकै सुत्नुपर्ने अवस्था छ ।
विकासोन्मुख मुलुकको तुलनामा औद्योगिक राष्ट्रहरू यस्तो खाद्यान्न खेर फाल्नेमा अगाडि छन् । युरोप र उत्तर अमेरिकामा प्रतिव्यक्ति ९५ देखि १ सय १५ केजी प्रतिवर्ष खानेकुरा खेर फाल्ने गरेको तथ्यांक छ । यो संख्या सबसाहरन अप्रिmका र दक्षिण तथा दक्षिण(पूर्वी एसियामा ६ देखि ११ केजी प्रतिवर्ष रहेको छ ।


यसरी खानेकुरा ठूलो मात्रामा खेर फाल्दा यसको वातावरणीय र आर्थिक रूपमा ठूलो मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन्छ । ुफुड वेस्टेज फुटप्रिन्ट ः इ

Maina

म्प्याक्ट अन नेचरल रिसोर्सु अध्ययन प्रतिवेदनले पहिलोपटक वातावरणीय दृष्टिबाट खानेकुरा सम्बद्ध फोहोरको असरलाई जलवायु, पानी, जमिनको प्रयोग र जैविक विविधतासँग जोडेको छ । विश्वभरिको खाद्य पदार्थबाट सिर्जित फोहोरको हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा हिस्सा हेर्ने हो भने चीन र अमेरिकाबाहेक अन्य कुनै पनि देशमा हुने उत्सर्जनभन्दा बढी हुन आउँछ ।

त्यसैलाई मध्यनजर गरी यसपालीको विश्व वातावरण दिवसमा ुसोच, खाउ र बचाउु भन्ने नारा लिएर खाना खेर नफाल्ने सन्देश दिन खोजिएको छ । बर्सेनि १ अर्ब ३ टन खानेकुरा खेर जाँदा त्यसबाट साढे ७ सय अर्ब डलर आर्थिक क्षति हुने आँकलन प्रतिवेदनमा गरिएको छ । त्यस बाहेक वातावरणीय रूपमा पनि त्यसले ठूलो रूपमा असर हुने गरेको छ । हरेक वर्ष उत्पादन भए नखाइएको खाना थुपार्ने हो भने त्यसको परिमाण रूसको भोल्गा नदीको वाषिर्क प्रवाहजति हुने अनुसन्धानकर्ताहरूले जनाएका छन् । नखाइएको यस्तो खानेकुराको फोहोर उत्पादनले वातावरणमा ३ दसमलव ३ अर्ब टन हरित ग्यास थप्ने गरेको छ । विश्वमा ८७ करोड मानिस दैनिक भोको रहने गरेको दाबी एफएओको छ ।
खाद्यान्नमध्ये भात खेर फाल्ने समस्या एसियामा ठूलो छ, जसले कार्बन उत्सर्जनमा निकै असर पार्ने प्रतिवेदनले औंल्याएको छ । विकासोन्मुख मुलुकमा ४० प्रतिशतभन्दा बढी क्षति खाद्यान्न बाली भित्र्याएपछि र प्रशोधनका बेला हुने गरेको छ । तर औद्योगिक मुलुकमा भने यस्तो नोक्सानी खुद्रा र उपभोक्ताको तहमा हुने गरेको छ । न्युन आय भएका मुलुकमा फसल भित्र्याउन आवश्यक प्रविधि, भण्डारण र विभिन्न मौसमी अवस्थामा चिस्यान सुविधा, पूर्वाधार, प्याकेजिङ र बजारीकरण व्यवस्था लगायतका समस्याले खानेकुराको नोक्सानी हुने गरेको छ ।

डेक्कन हेराल्डका अनुसार, छिमेकी भारतमा पनि ४ खर्ब ४० अर्ब भारु बराबरको खानेकुरा फोहोरको रूपमा परिणत हुने गरेको छ । त्यसो हुनुमा मुख्यतः पर्याप्त भण्डारण पूर्वाधारको अभाव हो । खेर जाने तरकारी र फलफूलमात्रै करिब १ खर्ब ३३ अर्ब भारु रहेको छ । त्यस बाहेक चामल, गहँु, मासु लगायत अन्य खाद्यपदार्थ पनि समयमा र सही रूपमा उपभोग गर्न नसक्दा खेर जाने गरेका छन् । भारतमा हरेक वर्ष करिब २५ करोड टन अन्न उत्पादन हुन्छ भने यसको उपभोग २२ देखि साढे २२ करोड टनसम्म छ । उच्च उत्पादन भएर पनि भारतले अन्नको सही उपयोग गर्न नसक्दा दैनिक २५ करोड मानिस खाद्य असुरक्षाबाट गुज्रिनुपरेको छ । अर्कोतिर भारतमा ४८ प्रतिशत पाँच वर्ष मुनिका बालबालिका उमेरअनुसार बढ्नसकेका छैनन् भने आधाभन्दा बढी बच्चाहरू कुपोषणको समस्याबाट ग्रस्त छन् । जनचेतना अभिवृद्धि, सहकार्य, नीति, रणनीति र कार्यक्रमको विकास र कार्यक्रम र परियोजना लगानीमा सहयोगमार्फत विश्वमा खेर जाने खाद्यान्नको मात्रा घटाउन पहल थालिए पनि त्यो प्रभावकारी हुनसकेको छैन ।
नेपालमा पनि समस्या नेपालमा पनि खाना फाल्ने चलन सामान्य भइसकेको छ । रेष्टुरेन्टमा जाँदा होस् वा पार्टी तथा घरपरिवारको जमघटमा, चाहिनेभन्दा बढी खाना लिने र फाल्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ । अझ पार्टीहरूमा हेर्ने हो भने खाना थपेर खाँदा लाज हुने भन्दै थालभरि अटाइ(नअटाइ हाल्ने र अलिकति खाएर फालिदिने प्रवृत्ति सहरी र पढेलेखेका मानिसहरूमा समेत देखिन्छ । खेतबारीबाट उब्जाइएको अन्न, तरकारी र माछामासु पनि उत्तिकै मात्रामा खेर जाने गरेका छन् ।

दुर्गम क्षेत्रमा भोकमरीले गरिब जनता पीडित भएका बेला मुलुकका सहरी भान्छाबाट भने वाषिर्क ५ लाख १२ टन खानेकुरा खेर जाने गरेको छ । सहरी विकास मन्त्रालय अन्तर्गत सलिड वेस्ट म्यानेजमेन्ट टेक्निकल सपोर्ट सेन्टरले एसियाली विकास बैंकको सहयोगमा गरेको अध्ययनले ५८ नगरपालिकाले १ हजार ४ सय ३९ टन खानेकुराको फोहोर उत्पादन गर्ने गरेको देखाएको छ । तर एक व्यक्तिलाई चामल, दाल, मासु, दूध र अन्य परिकार गरी दैनिक औसत एककिलो खाना आवश्यक पर्ने अनुमान छ । अध्ययनले सहरी क्षेत्रमा निस्कने त्यस्तो फोहोर अर्गानिक रहेको र गाउँमा अन्य गैरअर्गानिक वस्तु पनि मिसिने गरेको उल्लेख गरेको छ । राजधानी र अन्य सहरी क्षेत्रमा ठूलो मात्रामा खाना खेर फाल्ने गरेको पाइन्छ । तर मुलुकको विभिन्न कुनामा बस्ने मानिसहरू भने पर्याप्त खाना नपाइरहेको अवस्था छ । न्युन आय, खाद्यान्नको बढ्दो मूल्य र खानेकुरामा अनुदान नपाउँदा खासगरी पहाड र हिमाली क्षेत्रका मानिसहरू समस्या भोगिरहेका छन् ।
कृषि मन्त्रालयका अनुसार, कतिपय कृषि उत्पादन भित्र्याउने बेलामा पनि धेरै खेर जान्छन् । तरकारीमध्ये ४१ प्रतिशत गोलभेडा, ३१ प्रतिशत काउली र १५ प्रतिशत बन्दाकोभी भित्र्याएपछि पनि खेर जाने गरेका छन् । चालु आवमा खाद्यान्न अपुग हुने जिल्लाको संख्या ३३ पुगेको छ । यो वर्ष ८७ लाख टन धान उत्पादन भएकोमा अझै ८ लाख टन धान अपुग भएको तथ्यांक छ ।
खाद्य आचारण र संस्कृतिले पनि यसलाई बढावा दिएको छ । रेष्टुरेन्टमा खाँदा बाँकी रहेको खाना पोको पारेर घर लैजान लाज मान्ने प्रवृत्ति छ । यस्तै चिस्यान र भण्डारण केन्द्रको अभाव, बजारबाट सडकको दूरी टाढा र बिजुली अभावजस्ता समस्याले पनि खानेकुरा खेर फाल्नुपर्ने बाध्यता छ । पाकेको बाली भित्र्याउने बेला प्रयोग हुने प्रविधि, मौजदात र चिस्यान सुविधा बढाउनसके पनि धेरै हदसम्म यस्तो खानेकुरा खेर जानबाट रोक्न सकिन्छ । खानाको विस्तार र प्रशोधित तथा प्याकेजिङ उद्योगको स्थापनाले पनि त्यसलाई सहयोग पुर्‍याउँछ ।
बिक्री नभएको र खानयोग्य खानेकुरालाई सहयोगस्वरुप वितरण गर्ने, बिक्री गर्न गुणस्तर वा अन्य हिसाबले पूर्ण नभएका खानेकुरालाई मूल्य घटाएर बेच्नसके यसमा हदसम्म कमी ल्याउन सकिन्छ । नीति निर्माताहरूले खेर जाने खाद्यपदार्थ न्युनीकरणको लक्ष्य तयार गरी रणनीतिक रूपमा काम गर्नसके यो समस्यामा कमी आउनेछ ।
कान्तिपुरबाट